De fundamenten van gezondheid: waarom gezondheid meer is dan beweging en voeding

Wanneer ik mensen vraag waaraan ze denken bij ‘gezond zijn’, lijken de antwoorden opvallend vaak op elkaar: gezond eten, bewegen en misschien ook voldoende slapen.

Die dingen zijn natuurlijk belangrijk. Maar ik heb het altijd interessant gevonden dat we gezondheid bijna automatisch herleiden tot een handvol gewoontes, terwijl we tegelijk heel goed weten dat ons leven – en ons lichaam – veel complexer in elkaar zit.

Een consultatie begint zelden met iemand die zegt zich niet goed te voelen omdat hij te weinig groenten eet. Meestal begint het eerder met iets als: ‘Ik ben de laatste tijd zo moe’, of: ‘Ik voel me gewoon niet meer mezelf.’

Wanneer we verder praten, wordt het beeld geleidelijk rijker. Het is al maanden druk op het werk. Een ouder is ziek geworden. De slaap heeft eronder geleden. Beweging is stilaan uit de week verdwenen. Maaltijden zijn iets geworden dat snel tussen twee vergaderingen door moet. Vrienden zijn al lange tijd niet meer gezien. Voor we het goed en wel beseffen, hebben we het niet langer over één symptoom of één gewoonte. We hebben het over iemand die veel verschillende delen van het leven tegelijk draaiende probeert te houden.

Dat is waarschijnlijk een van de belangrijkste lessen die huisarts zijn mij heeft geleerd: mensen zijn wonderlijk complex. Gezondheid is dat ook.

Hoe meer ik leerde over leefstijlgeneeskunde, hoe meer ik besefte dat we die complexiteit niet moeten proberen weg te vereenvoudigen. We moeten er net ruimte voor maken. Ons lichaam scheidt voeding niet van slaap, beweging niet van stress en emoties niet van relaties. Wij doen dat omdat deze onderwerpen zo gemakkelijker te bestuderen en te bespreken zijn. Het lichaam reageert gewoon op alles wat er gebeurt, tegelijkertijd.

Soms denk ik dat we heel goed zijn geworden in inzoomen, maar niet altijd meer even goed weten hoe we opnieuw moeten uitzoomen. De geneeskunde heeft enorm veel te danken aan specialisatie. We hebben cardiologen, neurologen, endocrinologen, longartsen en vele andere specialisten, elk met een expertise die een huisarts onmogelijk in dezelfde diepte kan bezitten. Die kennis hebben we nodig. Maar als je aan het lichaam zou vragen waar cardiologie eindigt en endocrinologie begint, zou het niet weten waarover je het hebt.

Een slechte nacht kan onze eetlust en bloedsuikerregulatie veranderen. Chronische stress beïnvloedt het immuunsysteem. Eenzaamheid heeft invloed op onze lichamelijke gezondheid. Regelmatig bewegen kan tegelijk onze stemming, stofwisseling en slaap beïnvloeden.

Een paar jaar geleden begon ik te zoeken naar een manier om dit zichtbaar te maken. Niet omdat de wereld per se nog een gezondheidsmodel nodig heeft, maar omdat ik merkte hoe snel gesprekken over gezondheid versnipperd raakten. We springen van diëten naar supplementen, van beweging naar mindfulness en van hormonen naar darmgezondheid, alsof dat allemaal afzonderlijke gesprekken zijn. Meestal zijn ze dat niet.

Zo is dit kompas ontstaan.

Uiteindelijk kwam ik uit bij zeven fundamenten. Samen omvatten ze veel van de gebieden waarin onze gezondheid vorm krijgt.

Het eerste fundament is voeden. Voeden gaat over alles wat ons lichaam fysiek opneemt om te kunnen functioneren: voeding, water en lucht. Voeding levert energie en bouwstoffen, water maakt ontelbare processen mogelijk en via onze ademhaling krijgen onze cellen de zuurstof die ze nodig hebben. Ik koos bewust voor het woord Voeden in plaats van voeding, omdat eten maar één onderdeel is van deze voortdurende uitwisseling met de wereld om ons heen.

Het tweede fundament is doen of handelen. Doen omvat beweging, maar is breder dan lichaamsbeweging alleen. We zijn actief wanneer we wandelen, werken, spelen, creëren, ontdekken, bouwen en omgaan met onze omgeving. De hond uitlaten, in de tuin werken, een huis renoveren, een instrument bespelen of met kinderen door het park rennen: bij al die activiteiten gebruiken we ons lichaam en onze mogelijkheden. We zijn er niet alleen om dingen op te nemen en te herstellen. We hebben het ook nodig om deel te nemen aan de wereld.

Daarna komt het herstel. Ons lichaam heeft periodes van rust en herstel nodig, maar wanneer het leven druk wordt, is herstel vaak het eerste wat we opzijschuiven. Slaap staat hierin centraal, maar herstel vindt ook plaats tijdens rustigere momenten overdag, wanneer we niet voortdurend aan het werk zijn, iets produceren, problemen oplossen of op de volgende melding reageren. Niets doen is trouwens niet altijd hetzelfde als herstellen. Een avond waarop we uitgeput voor een scherm zitten, kan uiteindelijk erg weinig echte rust bevatten.

Het vierde fundament is Denken & Voelen. Gedachten en emoties staan niet los van het lichaam. Stress verandert onze hartslag, ademhaling, spierspanning, spijsvertering en ons gedrag. De manier waarop we gebeurtenissen interpreteren, bepaalt ook hoe we ze ervaren en wat we vervolgens doen. Denken & Voelen gaat over die innerlijke wereld: onze emoties, overtuigingen, verwachtingen en aandacht, maar ook over de verhalen waarmee we onszelf en ons leven proberen te begrijpen.

Het vijfde fundament is verbondenheid. Mensen zijn altijd afhankelijk geweest van elkaar. Dat is niet veranderd, ook al doet het moderne leven soms uitschijnen dat we alles alleen zouden moeten kunnen. Relaties bieden ons verbondenheid, steun, aanraking, plezier, perspectief en de ervaring dat iemand ons werkelijk kent. Een gebrek aan betekenisvolle verbinding beïnvloedt meer dan alleen hoe we ons emotioneel voelen. Ook eenzaamheid is verbonden met onze lichamelijke gezondheid. Verbinden gaat over hechte relaties, maar ook over familie, vriendschap, gemeenschap en de kleinere contacten waardoor we deel blijven uitmaken van de wereld om ons heen.

Het zesde fundament is Groei. We blijven ons hele leven veranderen, of we dat nu bewust willen of niet. Groeien gaat over ons vermogen om te leren, ons aan te passen, ons te ontwikkelen en betekenis te vinden in wat we doen. Het kan betekenen dat we na een ziekte bepaalde mogelijkheden terugwinnen, op latere leeftijd iets nieuws leren, van mening veranderen of een andere weg zoeken wanneer een oude manier van leven niet meer werkt. Onze gezondheid hangt deels af van ons vermogen om te reageren wanneer ons lichaam of onze omstandigheden veranderen.

Ten slotte is er de omgeving. Omgeving omvat de fysieke en sociale omstandigheden waarin gezondheid tot stand komt: het voedsel dat beschikbaar is, de lucht die we inademen, lawaai en licht, toegang tot natuur, onze financiële situatie, werkomstandigheden en de buurt waarin we wonen. Die omgeving beïnvloedt wat gemakkelijk, moeilijk of praktisch onmogelijk is, lang voordat wilskracht een rol begint te spelen. Gezondheidsadvies dat hiermee geen rekening houdt, mist een groot deel van de realiteit.

Door deze fundamenten van elkaar te onderscheiden, kunnen we ze gemakkelijker bekijken. In het dagelijks leven lopen ze echter voortdurend door elkaar.

Neem bijvoorbeeld vermoeidheid, een van de meest voorkomende redenen waarom mensen bij mij op consultatie komen. We kunnen vragen of iemand voldoende slaapt, maar dat is nog maar het begin. Eet die persoon regelmatig? Brengt hij of zij het grootste deel van de dag zittend door? Is er voortdurend mentale druk? Zijn er nog momenten waarop niemand iets verwacht? Is die persoon geïsoleerd geraakt? Wordt de slaap ’s nachts verstoord door lawaai? Soms is er een medische oorzaak die we verder moeten onderzoeken. Vaak spelen meerdere factoren tegelijk een rol.

Het kompas geeft ons niet meteen het antwoord, maar voorkomt wel dat we ervan uitgaan dat er maar één oorzaak kan zijn.

Die wisselwerking kan ook in de andere richting werken. Beter slapen kan ervoor zorgen dat het opnieuw haalbaar voelt om een degelijke maaltijd klaar te maken. Beweging kan de slaap verbeteren. Tijd buiten doorbrengen kan stress verminderen. Ondersteunende relaties kunnen het gemakkelijker maken om moeilijke veranderingen vol te houden. Een kleine verschuiving op het ene gebied maakt soms ruimte op een ander.

Daarom staat er in het midden van het kompas ook een pad. Gezondheid is geen bestemming die we al dan niet bereiken. Ze verandert mee met ons lichaam, onze omstandigheden en onze prioriteiten. Soms hebben we de energie en de ruimte om er aandacht aan te besteden. Op andere momenten is het al genoeg om de week door te komen. We kunnen vooruitgaan op het ene gebied en het tegelijkertijd moeilijk hebben op een ander.

Ik verwacht niet dat iemand tegelijk aan alle zeven fundamenten werkt. Het kompas is er om ons te helpen opmerken wat er misschien in het gesprek ontbreekt. Wanneer iemand zich moe, onwel of niet meer zichzelf voelt, kan het antwoord te maken hebben met voeding of beweging. Maar evengoed met herstel, verdriet, eenzaamheid, een veeleisende omgeving of een leven waarin nauwelijks nog ruimte is voor iets anders dan volhouden.

Dat is wat ik met The Health Shift wil onderzoeken: hoe al deze verschillende aspecten van gezondheid met elkaar samenhangen, en wat dat kan betekenen binnen de gewone, vaak behoorlijk rommelige omstandigheden van ons eigen leven.

Vervolg jouw Health Shift

Ik onderzoek regelmatig praktische manieren om je gezondheid beter te begrijpen en te ondersteunen, zonder strikte regels of een overvloed aan gezondheidsadvies. Schrijf je onderaan deze pagina in om nieuwe artikelen en praktische health shifts rechtstreeks in je inbox te ontvangen.