Je hebt niet alleen een lichaam – je ervaart het leven via je lichaam.

Soms begrijpen we heel goed dat we veilig zijn, maar lijkt ons lichaam daar nog niet van overtuigd. Ons hart blijft snel kloppen, onze schouders blijven gespannen en onze ademhaling blijft hoog in de borstkas. Onze maag heeft de geruststellende uitleg die we onszelf hebben gegeven duidelijk niet meegekregen.

Op andere momenten merkt ons lichaam iets op voordat ons bewuste denken het kan bijbenen. We komen een ruimte binnen en spannen ons onwillekeurig een beetje aan. We horen goed nieuws en ademen plots vrijer. We blijven doorwerken omdat we denken dat het nog wel gaat, en beseffen pas hoe moe we zijn wanneer we eindelijk gaan zitten.

Ik vind zulke ervaringen moeilijk te verklaren wanneer we lichaam en geest als afzonderlijke systemen beschouwen: een denkende geest die de wereld interpreteert en een lichaam dat zijn instructies opvolgt. Zo netjes laat de menselijke ervaring zich niet opdelen. We nemen waar, denken, voelen en reageren als mensen met een lichaam.

We hebben niet alleen een lichaam. Via ons lichaam ervaren we het leven.

Wat betekent embodiment?

De verschillende dimensies van embodiment worden hier voor de duidelijkheid afzonderlijk weergegeven. In onze dagelijkse ervaring beïnvloeden interne signalen, lichaamshouding, zintuiglijke waarneming, emoties, interpretaties en handelingen elkaar voortdurend.

Embodiment is een manier om te begrijpen wat het betekent om mens te zijn.

We spreken vaak over het lichaam als iets wat we bezitten: een structuur die onze hersenen met zich meedraagt, onderhouden moet worden en af en toe klachten ontwikkelt. Toch bereikt alles wat we over onszelf en de wereld weten ons via een levend lichaam. We zien door ogen die zich aanpassen aan het licht, horen door oren die zich naar geluid richten en weten waar we ons bevinden door beweging, evenwicht en aanraking. Honger beïnvloedt waar onze aandacht naartoe gaat. Vermoeidheid verandert wat haalbaar voelt. Pijn kan onze hele wereld vernauwen tot één deel van het lichaam.

Ook ons denken vindt plaats binnen ditzelfde levende systeem. De hersenen ontvangen voortdurend informatie vanuit het hart, de longen, de spieren, het spijsverteringsstelsel en andere delen van het lichaam. Tegelijkertijd nemen ze de wereld om ons heen waar en interpreteren ze het heden aan de hand van wat we eerder hebben geleerd.

Een steile trap ziet er anders uit wanneer we ons energiek voelen dan wanneer we uitgeput zijn of pijn hebben. Een ruimte kan uitnodigend aanvoelen wanneer we er een vriend herkennen, en ongemakkelijk wanneer we niet zeker weten of we erbij horen. Een moeilijk gesprek verloopt anders wanneer we achter een bureau vastzitten, naast elkaar wandelen of de mogelijkheid hebben om weg te gaan.

Het is deze bredere manier van kijken die mij zo aanspreekt in embodiment. Het gaat om het lichaam dat we van binnenuit voelen, het lichaam waarmee we bewegen en handelen, en de fysieke en sociale wereld waarop dat lichaam reageert. Embodiment verwijst naar de voortdurende wisselwerking tussen lichaam, hersenen en wereld.

Onszelf en de wereld waarnemen

We nemen ons lichaam van binnenuit waar via signalen zoals onze hartslag, ademhaling, temperatuur, dorst, honger en misselijkheid. Dit noemen we interoceptie. Proprioceptie geeft ons een gevoel van de positie en beweging van ons lichaam, vaak zonder dat we ernaar hoeven te kijken. Via zien, horen, voelen, ruiken en proeven blijven we in contact met wat er om ons heen gebeurt.

Meestal ervaren we deze signalen niet als afzonderlijke informatiestromen. Ze worden samengebracht met onze herinneringen, verwachtingen en de context waarin ze ontstaan.

Een snelle hartslag kan aanvoelen als opwinding wanneer we wachten op iemand van wie we houden, als inspanning wanneer we een heuvel oplopen of als angst wanneer ons hart onverwacht snel begint te kloppen terwijl we rusten. Een geluid achter ons valt op een ontspannen namiddag misschien nauwelijks op, maar trekt onmiddellijk onze aandacht wanneer we ’s avonds alleen over straat lopen. Een gespannen gevoel in de buik kunnen we interpreteren als honger, zenuwen of ziekte.

Daarom ben ik enigszins voorzichtig wanneer mensen eenvoudigweg het advies krijgen om ‘naar hun lichaam te luisteren’, alsof lichamelijke signalen altijd meteen vergezeld gaan van de juiste verklaring. Lichamelijke gewaarwordingen zijn reëel, maar hun betekenis is niet altijd onmiddellijk duidelijk. Stress kan ervoor zorgen dat gewone gewaarwordingen bedreigend aanvoelen. Door gewoonte kunnen we geleerd hebben om honger of vermoeidheid te negeren. Ziekte en medicatie kunnen de signalen zelf veranderen. Sommige mensen merken elke kleine verandering op, terwijl anderen hun behoeften pas herkennen wanneer hun lichaam ze onmogelijk nog kan negeren.

Meer belichaamd leven betekent dat we nieuwsgierig worden naar deze signalen én naar de omstandigheden waarin ze ontstaan.

We begrijpen door te handelen

We ontmoeten de wereld door ons erin te bewegen. We reiken, draaien ons om, komen dichterbij, trekken ons terug, raken aan en spreken. Wat we waarnemen, hangt nauw samen met wat ons lichaam kan doen.

Een open deur biedt een doorgang. Een zware tas ziet er anders uit wanneer we rugpijn hebben dan wanneer ons lichaam sterk aanvoelt. Veel voorwerpen leren we begrijpen door ze op te tillen, eromheen te bewegen of te ontdekken dat ze weerstand bieden.

Ook ons denken gaat vaak gepaard met beweging. We maken gebaren terwijl we naar woorden zoeken, kijken weg wanneer we ons iets proberen te herinneren en lopen heen en weer terwijl we over een probleem nadenken. Een gedachte waarin we achter ons bureau vastliepen, kan tijdens een wandeling weer in beweging komen. Denken is iets wat een levend mens doet, op een bepaalde plaats en in een bepaalde lichamelijke toestand.

Onze omgeving geeft mee vorm aan deze ervaring. Een lichaam beweegt anders door een omgeving waarin het zich welkom voelt dan door een omgeving waarin het kritiek, uitsluiting of gevaar verwacht. Fysieke en sociale omstandigheden beïnvloeden waar we naartoe kunnen, hoeveel ruimte we innemen, of we onze stem laten horen en welke mogelijkheden tot handelen we ervaren.

Embodiment omvat dus ook hoe we ons bewegen, handelen en deelnemen aan de wereld.

Emoties omvatten de hele persoon

Angst en innerlijke onrust kunnen gepaard gaan met een versnelde hartslag, een veranderde ademhaling, gespannen spieren, een vernauwde aandacht en de neiging om te vluchten of opnieuw controle te krijgen. Verdriet kan onze eetlust, slaap en energie veranderen, en beïnvloeden hoe zwaar we ons door de dag bewegen. Schaamte kan ervoor zorgen dat we onze blik neerslaan en ons lichaam het liefst minder zichtbaar willen maken. Woede kan warmte, druk en een impuls om te handelen met zich meebrengen.

De lichamelijke gewaarwordingen, gedachten, interpretatie van de situatie en neiging om te reageren zijn verschillende aspecten van één emotionele ervaring.

Die beïnvloeding verloopt in verschillende richtingen. Een beangstigende gedachte kan onze ademhaling veranderen. Na enkele nachten slecht slapen kan een gewone tegenslag overweldigend aanvoelen. Aanhoudende pijn kan ons alerter maken, terwijl het gevoel dat we bekeken of beoordeeld worden invloed kan hebben op hoe we ons lichaam houden en bewegen.

Ook een verandering in onze lichamelijke toestand kan beïnvloeden hoe we met een situatie omgaan. Langzamer ademen, bewegen of de aanwezigheid van iemand die we vertrouwen kan meer ruimte creëren om na te denken en te kiezen wat we vervolgens doen. Sommige problemen vragen echter nog steeds om een verandering van de situatie zelf. Je schouders ontspannen maakt een onveilige werkomgeving niet veilig.

Dat onderscheid vind ik belangrijk. Technieken die onze lichamelijke toestand beïnvloeden, kunnen echt helpen zonder dat ze daarom een antwoord op elk probleem worden, of een manier om de verantwoordelijkheid opnieuw bij het individu te leggen.

Waarom begrijpen alleen niet altijd voldoende is

Een van de redenen waarom embodiment voor mij belangrijk is, zowel persoonlijk als als arts, is de kloof tussen begrijpen waar een reactie vandaan komt en die reactie daadwerkelijk kunnen veranderen. In de geneeskunde, psychologie en het dagelijks leven verwachten we vaak dat inzicht vanzelf tot verandering leidt. Zodra we begrijpen waarom iets gebeurt, verwachten we dat de rest van ons wel zal volgen.

Soms kunnen we onze stress bijzonder goed verklaren. We begrijpen misschien waar die vandaan komt, herkennen het patroon en weten dat we niet onmiddellijk in gevaar zijn. Toch blijft de lichamelijke reactie voortduren. Het inzicht is echt, maar heeft nog niet de hele reactie veranderd.

Iemand kan weten dat er geen werkelijk gevaar schuilt in het geven van een presentatie en toch beginnen te beven voordat die begint. We kunnen begrijpen dat rust noodzakelijk is en ons toch onrustig voelen zodra we stoppen met werken. We kunnen vertrouwen hebben in een relatie en ons tijdens een conflict toch schrap zetten, omdat eerdere ervaringen die reactie vertrouwd hebben gemaakt.

Ik beschouw dit niet als een tekort aan inzicht of wilskracht. Mensen leren door ervaring, niet alleen door uitleg. Reacties kunnen geleidelijk veranderen door herhaalde ervaringen waarin iets anders gebeurt dan we hadden leren verwachten.

Dit is een van de redenen waarom beweging, ademhaling, ontspanning, aanraking en aandacht voor onze zintuigen een aanvulling kunnen vormen op reflectie en gesprekken. Ze veranderen wat we op dat moment doen, waarnemen en ervaren.

De aandacht terugbrengen naar wat we ervaren

We leven altijd via ons lichaam, ook wanneer we ons er niet mee verbonden voelen. Meer belichaamd leven betekent dat we aandacht schenken aan delen van onze ervaring die we gemakkelijk over het hoofd zien.

Soms houdt dat in dat we een gewaarwording in ons lichaam opmerken. Maar het kan ook betekenen dat we voelen waar onze voeten zich bevinden, van houding veranderen, de ruimte om ons heen bekijken of herkennen wat de aanwezigheid van iemand anders met ons doet. Voor iemand die een groot deel van de dag achter een scherm werkt, kan het beginnen bij het opmerken van de behoefte om recht te staan, iets te eten of even in de verte te kijken. Voor iemand die elke hartslag nauwlettend in de gaten houdt, kan het juist behulpzamer zijn om de aandacht naar beweging of de buitenwereld te richten dan nog verder naar binnen te kijken.

Misschien voelen we ons wel het sterkst verbonden met ons lichaam wanneer we onszelf helemaal niet meer observeren: tijdens het wandelen, koken of zingen, wanneer we iets met onze handen maken of volledig opgaan in beweging. Dat wordt volgens mij gemakkelijk vergeten wanneer embodiment vooral wordt besproken in termen van bewustwordingsoefeningen. We bewonen ons lichaam ook gewoon door het te gebruiken en ons in het leven te engageren.

Deze manier van observeren vervangt geen medische beoordeling. Aanhoudende of verontrustende lichamelijke veranderingen moeten nog steeds onderzocht worden. Embodiment mag nooit worden gebruikt om onverklaarde klachten aan stress of emoties toe te schrijven zonder andere mogelijke oorzaken zorgvuldig te overwegen.

Embodiment geeft ons wel een andere reeks vragen. Wat gebeurt er in mij? Hoe houd of beweeg ik mijn lichaam? Waarop reageer ik? Wat maakt deze situatie voor mij mogelijk?

Soms komt het eerste antwoord pas wanneer we ophouden met vragen. Aan het einde van een lange dag gaan we zitten en voelen we hoe het gewicht van ons lichaam in de stoel zakt. Onze schouders dalen. Onze ademhaling verandert. Pas dan beseffen we hoeveel inspanning het heeft gekost om te blijven doorgaan.

Vervolg jouw Health Shift

The Health Shift onderzoekt hoe ons lichaam, onze geest, gewoonten, relaties en omgeving samen onze gezondheid beïnvloeden. Schrijf je onderaan deze pagina in om nieuwe artikelen en praktische ideeën via e-mail te ontvangen.

Referenties

• Barsalou LW. Grounded cognition. Annual Review of Psychology. 2008;59:617–645.

• Chen WG, et al. The Emerging Science of Interoception: Sensing, Integrating, Interpreting, and Regulating Signals within the Self. Trends in Neurosciences. 2021;44(1):3–16.

• Critchley HD, Garfinkel SN. Interoception and emotion. Current Opinion in Psychology. 2017;17:7–14.

• Khalsa SS, et al. Interoception and Mental Health: A Roadmap. Biological Psychiatry: Cognitive Neuroscience and Neuroimaging. 2018;3(6):501–513.

• Wilson AD, Golonka S. Embodied cognition is not what you think it is. Frontiers in Psychology. 2013;4:58.